Қазақ даласының мәдениетінде білім беру тек кітаптан оқу емес, тірі тәжірибенің, сөздің және үлгінің үйлесімі болды. Бұл мақалада біз ұстаз-шәкірт (немесе шебер-шынар) институтының терең философиясын қарастырамыз, ол біздің заманымыздағы рефлексивті оқытудың құнды әдісі ретінде қалай қызмет ете алады.

Ұстаздың рөлі: Білімнің тасымалдаушысы емес, жол көрсетуші

Батыстық педагогикада мұғалім негізінен ақпаратты жеткізуші ретінде қарастырылады. Ал қазақтың дәстүрлі түсінігінде ұстаз – білімнің қанаты, тәрбиенің тірегі. Ол шәкіртіне жауап беруді емес, дұрыс сұрақтарды қоюды үйретеді. Білім беру процесі шебердің өмірлік тәжірибесін, әдет-ғұрпын, тіпті қолөнерін бақылау арқылы жүзеге асырылды. Бұл – білімнің тұтастығын сақтайтын, оны контексттен ажыратпайтын модель.

Шәкірттің дайындығы: Көңіл күйі мен сыйластық

Шәкірттікке қабылдану тек формальдық қадам емес, ішкі дайындықты талап етті. Жас жігіт немеse қыз алдымен үй ішіндегі еңбектерге, үлкендерге құрмет көрсетуге, тыңдау дағдысына үйретілді. Бұл «бос ыдысты» дайындау – оқуға деген шынайы құштарлық пен көтеріңкі көңіл-күйді қалыптастыру. Бүгінгі тұрғыдан алғанда, бұл оқушының мотивациясы мен эмоционалды дайындығына назар аударатын когнитивті психологияның заманауи тұжырымдамаларына сәйкес келеді.

"Ұстаз – білімді беруші емес, жолды көрсетуші. Шәкірт – жолды таңдаушы және жүруші. Білім – осы жолдағы тәжірибе."

Тәжірибелік оқытудың үш деңгейі

Дәстүрлі жүйеде оқыту үш кезеңнен тұрды:

1. Көру (Байқау): Шәкірт шебердің іс-әрекетін, әдетін тынымсыз бақылап, үлгі алады. Бұл белсенді тыңдау мен көру дағдыларын дамытады.
2. Істеу (Тәжірибе): Бақылағаннан кейін шәкірт өзі істей бастайды, ал шебер қателерді түзетіп, нәзік кеңес береді. Қате – жазаның емес, үйренудің бөлігі болды.
3. Талқылау (Рефлексия): Күннің соңында немесе істі аяқтағаннан кейін шебер мен шәкірт істелген жұмыс туралы сөйлесіп, тәжірибені талдайды. Бұл қазіргі «рефлексивтік практика» ұғымына өте жақын.

Заманауи білім беруге қолданылуы

Ұстаз-шәкірт модельін заманауи білім беруге, әсіресе жеке даму мен рефлексивті оқыту курстарына бейімдеу мүмкін. Мұнда менторлық бағдарламалар, практикалық стажировкалар, жоба негізінде оқыту (project-based learning) және тәжірибені талдау сессиялары негізгі құралдар болып табылады. Маңыздысы – білім беруді жеке тұлғаның тұтастығына, оның мәдени контекстіне байланыстырып, оқу процесін тірі тәжірибеге айналдыру.

Қорытындылай келе, қазақтың дәстүрлі оқу әдісі тек тарихи құбылыс емес. Ол бізге білімнің тек ақпарат жинау емес, тұтас тұлғаны қалыптастыру процесі екенін еске салады. Бұл философияны заманауи әдіснамалармен үйлестіре отырып, біз тереңірек, мағыналы және өмірге байланысты білім беру жүйесін құра аламыз.