Өзін-өзі зерттеу: Қазақтың дастүрлі оқу әдістері мен қазіргі рефлексия
Өзін-өзі зерттеу (self-study) — бұл білім алудың ең көне және терең әдістерінің бірі. Біздің мәдениетімізде бұл процестің тамыры дастүрлі нақыл-насихаттарға, ауыз әдебиетіне және тәжірибелік шеберлікке негізделген. Бұл мақалада біз қазақтың дастүрлі оқу әдістері мен оларды қазіргі рефлексивті оқытумен қалай үйлестіруге болатынын қарастырамыз.
Дастүрлі наставничество: Ұстаз-шәкірт қатынасы
Қазақ даласында білім беру формалды мектептер арқылы емес, тікелей тәжірибе және жеке байланыс арқылы жүзеге асырылды. Ұстаз (шебер) өз шәкіртіне тек қол өнерін ғана емес, сонымен қатар өмірлік көзқарастарды, этикалық қағидаларды және табиғатпен үйлесімді тіршілік ету тәсілдерін үйретті. Бұл процестің өзегі — бақылау, қайталау және тұрақты кері байланыс болды. Шәкірт өз қателерінен үйренді, ал ұстаз оның дамуын бақылап, жол көрсетті.
Дастүрлі шеберлік тәжірибе арқылы беріледі.
Ауызша дәстүр мен рефлексивті ойлау
Ауыз әдебиеті — балаларға ойлауды, есте сақтауды және талдауды үйрететін қуатты құрал болды. Аңыз-ертегілер, жыр-дастандар, шешендік сөздер тек қызықты әңгімелер емес, сонымен қатар күрделі философиялық және әлеуметтік тұжырымдарды қамтыды. Түнгі отырыстарда айтылатын әңгімелерді тыңдаған жастар, кейінірек олардың мағынасы туралы ойлануға мәжбүр болды — бұл рефлексияның табиғи түрі.
"Білімді іздеген жігіт, жеті кісінің ісін білер". Бұл нақыл тек білімнің көпкырлылығын ғана емес, сонымен қатар әртүрлі тәжірибелерді салыстырып, өз тұжырымын жасау қажеттілігін көрсетеді.
Қазіргі заманғы контекстегі рефлексивтік тәжірибе
Бүгінгі цифрлық әлемде ақпараттың молдығы көбінесе беткі білімге әкеледі. Дастүрлі тәжірибелік оқыту үлгісі бізге тереңірек қазынуға, алынған ақпаратты өз тәжірибемізбен салыстырып, оны сыни тұрғыдан бағалауға шақырады. Рефлексивті журналдарды жүргізу, оқыған материалдарды өз сөздерімен қайта айту, нақыл-насихаттарды қазіргі өмірлік жағдайларға қолдану — бұл барлығы дастүрлі оқу тәсілдерін қазіргі заманғы тілмен жалғастырудың жолдары.
Өзін-өзі зерттеу тек жеке даму үшін ғана маңызды емес. Бұл біздің мәдениетіміздің білім беру жүйесіндегі жетіспейтін буынын толтыруға, жас ұрпаққа тәуелсіз ойлау мен тұлғаның тұтастығын сақтау дағдыларын қалыптастыруға көмектеседі.