Қазақтың ауызша дәстүріндегі білім беру: Ұстаз-шәкірт қарым-қатынасы

Қазақ даласының мәдениетінде білім беру тек кітаптар мен мектептер арқылы ғана емес, сонымен қатар ауызша дәстүр, тәжірибелік үйрету және тұтастықты құрметтеу арқылы жүзеге асырылды. Бұл мақалада біз ұстаз-шәкірт (немесе шебер-шынар) қарым-қатынасының табиғатын, оның рефлексивті оқыту мен жеке дамуға қалай әсер еткенін зерттейміз.

Ұстаздың рөлі: Білім емес, жол көрсетуші

Дәстүрлі қазақ қоғамында ұстаз тек ақпаратты жеткізуші емес еді. Ол – тәрбиеші, үлгі және шәкіртінің ішкі әлеуетін ашуға көмектесетін жол көрсетуші болды. Оқыту процесі сызықты емес, циклдік болды: бақылау, қайталау, тәжірибе және рефлексия. Шәкірт өнерді немесе білімді тек қолымен ұстап алу үшін емес, сонымен бірге оның мәні мен контекстін түсіну үшін үйренді.

"Білім – бір қолда берілетін зат емес, екі қолмен қабылданатын нәрсе. Бірі – ұстаздың беруі, екіншісі – шәкірттің дайындығы."

Өзін-өзі зерттеуге (Self-Study) қолдау ретіндегі дәстүр

Қазіргі заманғы "өзін-өзі зерттеу" түсінігі дәстүрлі тәрбие жүйесінде де болды, бірақ ол жалғыздықта емес, басшылық контекстінде дамыды. Ұстаз қатынасы шәкіртке өз жолын табуға мүмкіндік берді, бірақ оны адаспайтын қауіпсіз кеңістікте ұстады. Мысалы, домбыраны үйрену тек ноталарды оқу емес, әрбір перненің дыбысын сезіну, әннің мағынасын түсіну және өз эмоцияларын өлең арқылы өрнектеуді үйренуді қамтыды.

Мәдени контекст пен білімнің тұтастығы

Білім табиғаттан, қоғамнан және рухани тәжірибелерден бөлінбейтін. Аңыз айту, шешендік сөз, музыка және киіз үй құру сияқты өнерлер тек техникалық дағдылар емес, сонымен қатар әлемді қалай қабылдау керектігі туралы философияны жеткізді. Бұл тұтас тәсіл рефлексивті оқытудың мәні болып табылады: біз тек нәрсені үйренбейміз, сонымен қатар оның өміріміздегі орнын түсінеміз.

• Бақылау: Шәкірт ұстаздың әрекеттерін күндер бойы бақылайды, сұрақтарды іштей қойып, жауаптарды уақыт өте келе табады.
• Тәжірибе: Теория емес, тікелей қолдану арқылы үйрену. Қателер түзетіледі, бірақ қатты сыналмайды.
• Рефлексия: Күн соңында немесе жұмысты аяқтағаннан кейін шәкірт өз тәжірибесін талқылау үшін ұстазына қайта оралады.
• Қатынас: Білім беру қатынасы өмір бойы жалғасатын құрмет пен жауапкершілік негізінде құрылды.

Қазіргі заманғы білім беру жүйелері осы дәстүрлі тәсілдерден көп нәрсені ала алады. Бұл тек тиімділік туралы емес, сонымен қатар білім берудің адамдық, мәдени және рефлексивті өлшемдерін қалпына келтіру туралы. PER Academy осы тәжірибелерді зерттеуге және оларды қазіргі заманғы жеке зерттеулерге бейімдеуге ұмтылады.